Ekstradycja polega na wydaniu osoby, będącej w dyspozycji polskich organów ścigania i polskiego wymiaru sprawiedliwości, innemu państwu, w celu przeprowadzenia przeciwko tej osobie (osobie ściganej) postępowania karnego lub do odbycia kary w państwie, które wnosi o wydanie. Wydanym może być obywatel obcego państwa, ale także – od 2006 r. –obywatel polski. Postępowanie ekstradycyjne jest dwuetapowe – o dopuszczalności wydania decyduje sąd, w postępowaniu dwuinstancyjnym, samo postanowienie o wydaniu osoby ściganej wydaje minister sprawiedliwości. Jeżeli sąd prawomocnie stwierdzi niedopuszczalność wydania, minister sprawiedliwości jest związany taką decyzją sądu. Z drugiej strony, minister sprawiedliwości może odmówić wydania osoby ściganej, co do której prawną dopuszczalność wydania stwierdził sąd.
Jak wygląda postępowanie ekstradycyjne?
Postępowanie ekstradycyjne, w praktyce, zaczyna się na skutek zatrzymania osoby ściganej międzynarodowym listem gończym. Do zatrzymania może dojść również na podstawie informacji o ściganiu zamieszczonej w bazach danych międzynarodowych organów policyjnych – Interpolu.
Po zatrzymaniu – przez Policję czy Straż Graniczną – państwo, które poszukuje osoby ściganej jest o tym informowane. Wówczas państwo, które ściga daną osobę składa wniosek o jej wydanie, powoduje to formalne rozpoczęcie procedury ekstradycyjnej.
Po złożeniu żądania wydania osoba ścigana jest obowiązkowo przesłuchiwana przez prokuratora. Istotnym jest, że prokurator jest także uprawniony do zabezpieczenia dowodów znajdujących się w kraju, co nadaje wyjaśnieniom osoby ściganej szczególnie istotny walor – mogą bowiem one wskazywać na istnienie takich dowodów i konieczność ich zabezpieczenia, np. przesłuchania świadków, którzy znajdują się w kraju (chociażby rodziny osoby ściganej, przebywającej w Polsce).
Po przesłuchaniu prokurator zobowiązany jest przekazać sprawę do sądu okręgowego, lecz w praktyce, bezpośrednio po przesłuchaniu, prokurator najczęściej kieruje do tego sądu wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania, na co pozwala art. 605 § 2 k.p.k.[1] – stanowi on, że jest możliwe tymczasowe aresztowanie osoby ściganej na czas nie dłuższy niż 40 dni, jeżeli państwo obce wnosi o zastosowanie tymczasowego aresztowania przez stronę polską, a dodatkowo w państwie wzywającym wydano wyrok skazujący lub zapadła decyzja o tymczasowym aresztowaniu. Naturalnie, na postanowienie w przedmiocie tymczasowego aresztowania służy zażalenie, a sąd nie jest związany treścią wniosku – może zarówno podzielić argumenty prokuratora i zastosować tymczasowe aresztowanie, może odmówić tymczasowego aresztowania, może również zastosować wszelkie inne środki zapobiegawcze, w tym – warunkowe tymczasowe aresztowanie (polegające na zamianie na poręczenie majątkowe w momencie jego złożenia, może być stosowane łącznie z innymi środkami zapobiegawczymi), czy choćby zakaz opuszczania kraju połączony z zatrzymaniem paszportu czy zakazem jego wydania.
W terminie 40 dni prokurator składa wniosek o stwierdzenie dopuszczalności wydania – powoduje to, że sąd może z urzędu, w dalszym zakresie stosować tymczasowe aresztowanie, aż do zakończenia procedury ekstradycyjnej (wyjątkiem jest, jasna rzecz, sytuacja, w której sąd, choćby nieprawomocnie, stwierdza prawną niedopuszczalność wydania, wówczas tymczasowe aresztowanie należy uchylić). Na każde postanowienie w przedmiocie tymczasowego aresztowania (lub w przedmiocie środków zapobiegawczych) zażalenie przysługuje na zasadach ogólnych, wynikających z art. 252 § 1 k.p.k.[2]
Wbrew zapatrywaniu skarżącego, tymczasowe aresztowanie z art. 605 § 1 k.p.k. nie ma charakteru obligatoryjnego.
W toku postępowania ekstradycyjnego mogą zostać zastosowane nieizolacyjne środki zapobiegawcze, jeżeli będą one wystarczające dla zabezpieczenia prawidłowego toku tego postępowania oraz będą zapewniały realną możliwość wydania osoby ściganej państwu obcemu. Obowiązku stosowania tymczasowego aresztowania nie można opierać na przesłance z art. 258 § 2 k.p.k. Wprawdzie ma ona charakter samoistny, ale nie znosi fakultatywności decyzji co do tymczasowego aresztowania. – Postanowienie SA w Krakowie z 9.05.2014 r., II AKz 169/14.
Zastosowanie aresztu tymczasowego wobec osoby ściganej na podstawie przepisu art. 605 § 2 kpk nie jest uzależnione od uprzedniego złożenia wniosku przez organ państwa obcego i od przedstawienia dowodów. Warunkiem wystarczającym jest zwrócenie się tego organu o wydanie postanowienia o tymczasowym aresztowaniu i zapewnienie o prawomocnym wyroku skazującym lub o decyzji o tymczasowym aresztowaniu. – Postanowienie SA w Warszawie z 23.09.2005 r., II AKz 460/05.
Jakie przesłanki powodują niedopuszczalność ekstradycji?
Przepis art. 604 § 1 k.p.k.[3] zawiera szereg przypadków, w których sąd ma obowiązek stwierdzić niedopuszczalność wydania. Te sytuacje to:
- osoba, której dotyczy wniosek jest obywatelem polskim (z zastrzeżeniem przepisów Konstytucji, które pozwalają na wydawanie polskich obywateli i umów międzynarodowych ratyfikowanych po zgodzie wyrażonej w ustawie, które to
w ramach źródeł prawa znajdują się wyżej, niż ustawa zwykła), lub korzysta w Polsce z prawa azylu, - czyn, w związku z którym państwo obce domaga się wydania, nie stanowi przestępstwa w Polsce,
- nastąpiło przedawnienie karalności,
- prawomocnie zakończono postępowanie co do tego samego czynu tej samej osoby,
- wydanie byłoby sprzeczne z polskim prawem,
- zachodzi uzasadniona obawa, że w państwie żądającym wydania może zostać orzeczona kara śmierci,
- zachodzi uzasadniona obawa, że w państwie żądającym może dojść do naruszenia wolności i praw osoby wydanej,
- wniosek o wydanie dotyczy osoby, która ścigana jest za popełnienie przestępstwa bez użycia przemo