Odpowiedzialność za fałszywe zeznania nie powstaje automatycznie z chwilą wypowiedzenia nieprawdy. Kodeks karny uzależnia ją od spełnienia kilku warunków, a w określonych sytuacjach wyłącza karalność w ogóle. Poniżej wyjaśniamy, jaka kara przewidziana jest w art. 233 k.k. oraz kiedy odpowiedzialność nie powstaje.
Jaka kara grozi za fałszywe zeznania?
Zgodnie z art. 233 § 1 k.k. kto, składając zeznanie mające służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub w innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy, zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.
Karalne jest nie tylko podanie nieprawdy, lecz również zatajenie prawdy, czyli przemilczenie okoliczności istotnej dla sprawy. Przestępstwo to można popełnić wyłącznie umyślnie — omyłka co do daty, kolejności zdarzeń czy szczegółu, którego świadek nie zapamiętał, nie wypełnia znamion czynu.
Kiedy odpowiedzialność jest łagodniejsza?
Artykuł 233 § 1a k.k. przewiduje odrębny typ czynu. Jeżeli sprawca zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę z obawy przed grożącą jemu lub jego najbliższym odpowiedzialnością karną, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.
Przepis ten pozostaje w napięciu z prawem do obrony. W uchwale z dnia 9 listopada 2021 r. (sygn. I KZP 5/21) Sąd Najwyższy przyjął, że nie popełnia przestępstwa świadek, który składa fałszywe zeznanie w obawie przed własną odpowiedzialnością karną, realizując w ten sposób prawo do obrony.
Warunek pouczenia
Odpowiedzialność karna powstaje tylko wtedy, gdy przyjmujący zeznanie, działając w zakresie swoich uprawnień, uprzedził zeznającego o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznanie lub odebrał od niego przyrzeczenie (art. 233 § 2 k.k.).
Brak takiego uprzedzenia albo pouczenie wadliwe wyłącza odpowiedzialność. Z tego względu treść protokołu przesłuchania ma znaczenie rozstrzygające — to w nim odnotowuje się, czy i w jakim zakresie pouczenie zostało udzielone.
Wyłączenie karalności przy braku wiedzy o prawie odmowy zeznań
Nie podlega karze za czyn określony w § 1a osoba, która składa fałszywe zeznanie, nie wiedząc o prawie odmowy zeznania lub odpowiedzi na pytania (art. 233 § 3 k.k.).
Osoba najbliższa dla oskarżonego może odmówić zeznań (art. 182 § 1 k.p.k.), a świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli jej udzielenie mogłoby narazić jego lub osobę najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe (art. 183 § 1 k.p.k.). Skorzystanie z tych uprawnień nie jest fałszywym zeznaniem.
Kogo przepis nie obejmuje?
Artykuł 233 k.k. dotyczy świadka. Podejrzany i oskarżony składają wyjaśnienia, a nie zeznania, i nie mają obowiązku dostarczania dowodów na swoją niekorzyść (art. 74 § 1 k.p.k.). Nie ponoszą zatem odpowiedzialności za treść składanych wyjaśnień.
Znaczenie ma również to, przed jakim organem doszło do złożenia zeznania. Odpowiedzialność powstaje wyłącznie wówczas, gdy zeznanie złożono w postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy, przed organem działającym w granicach swoich uprawnień. Nieformalna rozmowa z funkcjonariuszem, nieutrwalona protokołem, nie rodzi skutków z art. 233 k.k.
Znaczenie postępowania przygotowawczego
Zarzut z art. 233 k.k. bywa stawiany świadkowi w toku sprawy, w której początkowo występował wyłącznie jako źródło informacji. Zmiana roli procesowej ze świadka na podejrzanego następuje niekiedy w trakcie tego samego postępowania.
Ocena, czy doszło do popełnienia przestępstwa, wymaga w takich wypadkach analizy treści protokołu, zakresu udzielonego pouczenia oraz tego, czy zeznanie dotyczyło okoliczności związanych z ewentualną własną odpowiedzialnością karną zeznającego.
