Nienaruszalność mieszkania jest gwarancją konstytucyjną, nie ma jednak charakteru bezwzględnego. Kodeks postępowania karnego przewiduje sytuacje, w których funkcjonariusze wejdą do mieszkania bez uprzednio wydanego postanowienia sądu lub prokuratora. Poniżej wyjaśniamy, kiedy jest to dopuszczalne oraz jakie uprawnienia przysługują Państwu w trakcie takiej czynności.
Kiedy przeszukanie mieszkania jest dopuszczalne?
Zgodnie z art. 50 Konstytucji RP przeszukanie mieszkania może nastąpić jedynie w przypadkach określonych w ustawie i w sposób w niej określony. Przypadki te określa art. 219 § 1 k.p.k. Przeszukanie jest dopuszczalne, gdy istnieją uzasadnione podstawy do przypuszczenia, że w danym pomieszczeniu znajduje się osoba podejrzana albo rzeczy mogące stanowić dowód w sprawie lub podlegające zajęciu w postępowaniu karnym.
Przeszukania dokonuje prokurator albo — na polecenie sądu lub prokuratora — Policja (art. 220 § 1 k.p.k.). Postanowienie należy okazać osobie, u której czynność ma być przeprowadzona (art. 220 § 2 k.p.k.).
Czy policja może przeszukać mieszkanie bez nakazu?
Tak, w wypadkach niecierpiących zwłoki. Jeżeli postanowienie sądu lub prokuratora nie mogło zostać wydane, organ dokonujący przeszukania okazuje nakaz kierownika swojej jednostki lub legitymację służbową, a następnie niezwłocznie zwraca się o zatwierdzenie przeszukania (art. 220 § 3 k.p.k.).
Czynność podlega wówczas następczej kontroli. Na żądanie zgłoszone do protokołu postanowienie w przedmiocie zatwierdzenia doręcza się osobie, u której dokonano przeszukania, w terminie 7 dni od daty czynności; o prawie zgłoszenia takiego żądania należy ją pouczyć. Jeżeli zatwierdzenie nie nastąpi w tym terminie, zatrzymane rzeczy podlegają niezwłocznemu zwrotowi (art. 230 § 1 k.p.k.).
Czy policja może wejść do domu po 22?
Przeszukania zamieszkałych pomieszczeń w porze nocnej, czyli w czasie od godziny 22 do godziny 6, można dokonać wyłącznie w wypadkach niecierpiących zwłoki (art. 221 § 1 k.p.k.).
Ustawa przewiduje dwa wyjątki. Przeszukanie rozpoczęte za dnia wolno prowadzić nadal mimo nastania pory nocnej (art. 221 § 2 k.p.k.). Ograniczenie nie obejmuje również lokali dostępnych w tym czasie dla nieokreślonej liczby osób albo służących do przechowywania przedmiotów (art. 221 § 3 k.p.k.).
W praktyce czynności rozpoczynają się często o godzinie 6 rano, a więc w pierwszej godzinie, w której nocne ograniczenie już nie obowiązuje.
Czy policja może wyważyć drzwi?
Tak. Środki przeznaczone do pokonywania zamknięć budowlanych i innych przeszkód należą do środków przymusu bezpośredniego (art. 12 ust. 1 pkt 19 ustawy z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej).
Wykorzystuje się je jednak wyłącznie wtedy, gdy użycie innych środków przymusu bezpośredniego mogłoby powodować zagrożenie życia lub zdrowia albo gdy wejście do pomieszczenia bez nich jest niemożliwe (art. 32 ust. 2 tej ustawy). Wyważenie drzwi wobec domownika obecnego na miejscu i gotowego je otworzyć może zatem stanowić podstawę do kwestionowania prawidłowości czynności.
Czy policja może przeszukać bez powodu?
Nie. Osobę, u której ma nastąpić przeszukanie, należy przed rozpoczęciem czynności zawiadomić o jej celu i wezwać do wydania poszukiwanych przedmiotów (art. 224 § 1 k.p.k.). Dopiero odmowa wydania uzasadnia dalsze czynności.
Granice wyznacza także art. 227 k.p.k. Przeszukanie przeprowadza się zgodnie z celem tej czynności, z zachowaniem umiaru i poszanowania godności osób, których dotyczy, oraz bez wyrządzania niepotrzebnych szkód i dolegliwości. Zabezpieczenie przedmiotów pozostających bez związku z celem czynności może być z tego względu kwestionowane.
Uprawnienia osoby, u której prowadzone jest przeszukanie
Podczas przeszukania mają Państwo prawo być obecni przy czynności, a także wskazać osobę, która będzie w niej uczestniczyć, o ile nie uniemożliwi to przeszukania ani nie utrudni go w istotny sposób (art. 224 § 2 k.p.k.). Jeżeli gospodarza lokalu nie ma na miejscu, do czynności przywołuje się przynajmniej jednego dorosłego domownika lub sąsiada (art. 224 § 3 k.p.k.).
Przebieg czynności utrwala protokół, którego dodatkowe elementy określa art. 229 k.p.k. Wskazuje się w nim między innymi polecenie sądu lub prokuratora, osoby uczestniczące w czynności oraz zabrane przedmioty. Zastrzeżenia co do sposobu przeprowadzenia przeszukania należy zgłosić do protokołu przed jego podpisaniem, ponieważ na dalszym etapie postępowania trudno wykazać okoliczności, które nie zostały w nim odnotowane.
Odrębną ochroną objęte są pisma i dokumenty obejmujące okoliczności związane z wykonywaniem funkcji obrońcy — organ pozostawia je bez zapoznawania się z ich treścią (art. 225 § 3 k.p.k.).
Zażalenie na przeszukanie
Na postanowienie dotyczące przeszukania oraz na inne czynności przysługuje zażalenie osobom, których prawa zostały naruszone (art. 236 § 1 k.p.k.). W postępowaniu przygotowawczym rozpoznaje je sąd rejonowy, w okręgu którego toczy się postępowanie. Uprawnienie to obejmuje również domowników niebędących podejrzanymi.
Zaskarżyć można zarówno podstawę czynności, jak i sposób jej przeprowadzenia. Rzeczy zbędne dla postępowania karnego zwraca się osobie uprawnionej (art. 230 § 2 k.p.k.).
