Obowiązujący w Polsce model prawa narkotykowego, jest oparty jest przede wszystkim na Ustawie z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii. Zgodnie z założeniami tej regulacji, co do zasady uznawane za przestępstwo jest samo posiadanie narkotyków, niezależnie od ich ilości. Jednakże w przypadku posiadania nieznacznych ilości narkotyków ustawa przewiduje specjalną oportunistyczną instytucję, dzięki której możliwe jest umorzenie postępowania, co za tym idzie uniknięcie odpowiedzialności karnej.
Co oznacza „posiadanie” narkotyków?
Z przedstawionych w doktrynie i orzecznictwie poglądów wynika, że pojęcie posiadania narkotyków interpretowane jest na gruncie prawa karnego bardzo szeroko. Zgodnie z uchwałą siedmiu sędziów Sąd Najwyższy z 27 stycznia 2011 r. (I KZP 24/10), posiadaniem środka odurzającego lub substancji psychotropowej w rozumieniu art. 62 ustawy z dnia 21 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii jest każde władanie takim środkiem lub substancją, a więc także związane z jego użyciem lub zamiarem użycia.
Oznacza to zarówno posiadanie przy sobie lub w miejscu zamieszkania, jak i przechowywanie substancji dla innej osoby. Posiadaczem jest nie tylko ten, kto włada narkotykiem dla siebie, ale także ten, kto czyni to w interesie innej osoby, o ile towarzyszy temu zamiar władania rzeczą (narkotykiem). W praktyce za posiadanie może zostać uznane nawet chwilowe władanie substancją, np. w trakcie wspólnego jej używania z innymi osobami. Istotne jest bowiem faktyczne władztwo nad środkiem, choćby krótkotrwałe, jeżeli w danych okolicznościach stanowi ono przejaw woli dysponowania nim.
Tak więc posiadanie na gruncie Ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii posiadanie to każda sytuacja, w której osoba faktycznie decyduje o losie narkotyku nawet jeśli nie jest jego właścicielem czy producentem.
Czym jest narkotyk w rozumieniu ustawy?
Nie każda substancja o działaniu psychoaktywnym będzie narkotykiem w rozumieniu prawa karnego. Wskazać należy w tym miejscu chociażby alkohol, nikotynę czy kofeinę. Aby substancja mogła stanowić przedmiot przestępstwa z art. 62 ustawy, musi być wymieniona jako substancja psychotropowa lub środek odurzający w wykazie stanowiącym załącznik do Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 17 sierpnia 2018 r. w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych.
Na gruncie art. 62 karalne jest posiadanie wskazanych we wspomnianym załączniku środków odurzających i substancji psychotropowych.
Pod pojęciem substancji psychotropowych i środków odurzających kryje się wiele substancji do najważniejszych ze względów praktycznych należą m.in. marihuana, amfetamina, mefedron czy heroina.
Natomiast karalne posiadanie nowych substancji psychoaktywnych objęte są regulacją z art. 62b wspomnianej ustawy.
Nową substancją psychoaktywna natomiast, zgodnie z definicją ustawową, jest substancja lub grupa substancji pochodzenia naturalnego albo syntetycznego, występująca w formie czystej lub jako składnik preparatu, która działa na ośrodkowy układ nerwowy oraz nie jest formalnie zaliczana do środków odurzających lub substancji psychotropowych, jednak zgodnie z rekomendacją właściwego zespołu stwarza zagrożenia dla zdrowia, życia lub zagrożenia społeczne porównywalne do tych, jakie wywołują narkotyki, bądź naśladuje ich działanie. W praktyce są to więc tzw. „dopalacze” związki chemiczne o działaniu psychoaktywnym, które nie mieszczą się w klasycznych kategoriach narkotyków, ale wywołują podobne efekty i podobne ryzyko.
Dodatkowo w orzecznictwie przyjmuje się, że aby można było przypisać sprawcy odpowiedzialność karną ilość danej substancji posiadanej musi pozwalać na co najmniej jednorazowe użycie w dawce zdolnej wywołać charakterystyczny efekt odurzenia. Uznać więc można, iż posiadanie ilości śladowej, która nie umożliwia nawet jednorazowego użycia, powinno pozostać poza zainteresowanie organów ścigania.
Jaka jest podstawa prawna odpowiedzialności karnej za posiadanie narkotyków?
Kluczowe znaczenie mają art. 62 oraz 62a ustawy. Pierwszy z nich konstruuje normę prawną kryminalizującą posiadanie narkotyków w typie podstawowym, kwalifikowanym oraz uprzywilejowanym. Zgodnie z art. 62 ustawy, kto wbrew przepisom posiada środki odurzające lub substancje psychotropowe, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Jeżeli jednak sprawa dotyczy znacznej ilości narkotyków, zagrożenie karą jest znacznie surowsze i wynosi od roku do 10 lat pozbawienia wolności. Ustawa przewiduje również wypadek mniejszej wagi, który pozwala na łagodniejsze potraktowanie sprawcy poprzez orzeczenie wobec niego karę grzywny, karę ograniczenia wolności bądź karę pozbawienia wolności do roku.
Art. 62a z kolei wprowadza fakultatywną możliwość umorzenia postępowania. Warunkiem jest łączne spełnienie trzech przesłanek, mianowicie przedmiotem czynu musi być nieznaczna ilość narkotyku, substancja musi być przeznaczona na własny użytek sprawcy, a orzeczenie kary musi być niecelowe ze względu na okoliczności czynu i stopień jego społecznej szkodliwości. Sama niewielka ilość nie przesądza więc automatycznie o umorzeniu decyzja każdorazowo należy do prokuratora lub sądu.
Podkreślenia wymaga, że przepis ten może być zastosowany zarówno w postępowaniu przygotowawczym przez prokuratora, jak też przez Sąd na etapie postępowania jurysdykcyjnego.
Osobnym przepisem także penalizującym pojęcie szeroko rozumianych narkotyków jest art. 62b wskazanej ustawy, dotyczy on nowych substancji psychoaktywnych (tzw. „dopalaczy”).
Samo posiadanie tych substancji zagrożone jest grzywną. Jeżeli jednak ilość posiadanych nowych substancji psychoaktywnych jest znaczna, sąd może wymierzyć grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 3 lat. Dla ilości nieznacznej, przeznaczonej na własny użytek, ustawodawca przewidział analogicznie do art. 62a możliwość umorzenia postępowania.
Czy karalne jest bycie pod wpływem narkotyku?
Samo znajdowanie się pod wpływem narkotyku zgodnie z polskim prawem nie stanowi przestępstwa.
Sąd Najwyższy w przywoływanej już uchwale siedmiu sędziów z dnia 27 stycznia 2011 r., że nie jest przestępnym znajdowanie się w stanie po użyciu środka odurzającego lub substancji psychotropowej, ale ich posiadanie. Ponadto wskazuje się, że dysponowanie środkiem odurzającym lub substancją psychotropową w trakcie ich zażywania nie wypełnia znamienia „posiadania” w rozumieniu art. 62 ust. 1 u.p.n. W związku z tym faktem jednak stwierdzenie zażycia narkotyku co prawda w żadnym wypadku nie może być postrzegane jako dowód bezpośredni, wskazujący na fakt główny, a mianowicie wcześniejsze posiadanie narkotyku. Jednakże może stanowić dowód o charakterze poszlakowym.
Stwierdzić więc należy, że poza zakresem odpowiedzialności pozostaje sam proces konsumpcji, choć w praktyce granica między byciem pod wpływem narkotyku, a jego posiadaniem bywa trudna do uchwycenia.
Nieznaczna i znaczna ilość posiadanych narkotyków
Pomimo wprowadzenia art. 62a jako rozwiązania oportunistycznego, praktyka jego stosowania, jak i praktyka stosowania typów z art. 62 ujawnia liczne trudności interpretacyjne. Najpoważniejsze z nich wynikają z braku ustawowej definicji pojęć „nieznacznej ilości” oraz „znacznej ilości” narkotyków. W konsekwencji ocena, czy dana ilość narkotyku uzasadnia przypisanie sprawcy czynu zabronionego; typu kwalifikowanego, podstawowego czy też pozwala na zastosowanie wobec niego instytucji umorzenia, pozostaje w gestii interpretacyjnego uznania przez organy ścigania i sądy.
Jaka ilość jest nieznaczna?
Za „ilość nieznaczną” uznaje się ilość typową dla własnego, doraźnego użycia, niewskazującą na przeznaczenie do handlu lub dystrybucji.
Brak jednoznacznych kryteriów powoduje, że podobne ilości różnych substancji mogą być oceniane odmiennie, a rozstrzygnięcia w znacznej mierze zależą od praktyki danego sądu czy prokuratury.
Jednak dla przybliżenia poniżej przedstawione zostały prezentowane w piśmiennictwie, koncepcje, zgodnie z którymi za ilość nieznaczną uznać można:
– heroina do 1,5 g;
– kokaina do 1 g;
– amfetamina/metaamfetamina do 1,5 g;
– extasy do 4 tabletek;
– LSD do 2500 μg;
– marihuana do 10 g;
– haszysz do 5 g.
Należy jednak pamiętać, że powyższe może się zmienić, w zależności od uznania prokuratora referenta i organów ścigania.
Co to znaczy znaczna ilość narkotyków?
Za „ilość znaczną” najczęściej uznaje się taką ilość narkotyku, która pozwala na jednorazowe odurzenie przynajmniej kilkudziesięciu osób tj. więcej niż dwudziestu. Do oceny tego znamienia sąd bierze pod uwagę nie tylko wagę, ale i rodzaj środka, jego stężenie, a także to, czy posiadana ilość wyraźnie przekracza typowe użycie własne i może świadczyć o przeznaczeniu innym niż własny użytek np. do dalszej dystrybucji
Niniejszy artykuł nie stanowi porady prawnej. W każdym wypadku, celem udzielenia indywidualnej porady prawnej, niezbędny będzie kontakt z kancelarią.
