Legitymowanie jest jedną z najczęściej wykonywanych czynności funkcjonariuszy, a zarazem jedną z najczęściej kwestionowanych. Ustawa o Policji nie przewiduje uprawnienia do legitymowania w dowolnej sytuacji — czynność ta wymaga zarówno podstawy prawnej, jak i podstawy faktycznej. Poniżej wyjaśniamy, na czym polega ta różnica i jakie uprawnienia przysługują osobie legitymowanej.
Podstawa prawna legitymowania
Zgodnie z art. 15 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji funkcjonariusze mają prawo legitymowania osób w celu ustalenia ich tożsamości. Uprawnienie to nie funkcjonuje jednak samodzielnie. Przepis odsyła do art. 14 tej ustawy, który określa, w ramach jakich czynności legitymowanie może nastąpić — są to czynności operacyjno-rozpoznawcze, dochodzeniowo-śledcze oraz administracyjno-porządkowe, podejmowane w celu rozpoznawania, zapobiegania i wykrywania przestępstw, przestępstw skarbowych i wykroczeń, a także poszukiwania osób ukrywających się przed organami ścigania lub wymiarem sprawiedliwości.
Oznacza to, że samo powołanie się przez funkcjonariusza na art. 15 ustawy o Policji nie jest wystarczające. Konieczne jest wskazanie, w związku z jaką czynnością legitymowanie następuje.
Podstawa faktyczna czynności
Na konieczność istnienia obok podstawy prawnej również podstawy faktycznej zwracał uwagę Rzecznik Praw Obywatelskich, a stanowisko to podziela Komenda Główna Policji. Podstawa faktyczna to konkretna okoliczność uzasadniająca ustalenie tożsamości danej osoby w danym miejscu i czasie.
Legitymowanie przeprowadzone wyłącznie dlatego, że funkcjonariusz dysponuje ustawowym uprawnieniem, bez wskazania takiej okoliczności, jest czynnością wadliwą.
Obowiązki funkcjonariusza wobec osoby legitymowanej
Sposób postępowania przy wykonywaniu tego uprawnienia określa rozporządzenie Rady Ministrów wydane na podstawie art. 15 ust. 8 ustawy o Policji. Przystępując do legitymowania, funkcjonariusz obowiązany jest podać swój stopień, imię i nazwisko w sposób umożliwiający odnotowanie tych danych, a także podstawę prawną oraz przyczynę podjęcia czynności służbowej.
Funkcjonariusz nieumundurowany okazuje ponadto legitymację służbową. Dane funkcjonariusza można odnotować — nie stanowi to utrudniania czynności.
Czy trzeba okazać dokument tożsamości?
Tożsamość ustala się na podstawie dowodu osobistego, dokumentu paszportowego albo innego dokumentu zawierającego fotografię i oznaczonego numerem lub serią. Możliwe jest również ustalenie tożsamości na podstawie oświadczenia osoby, której tożsamość jest znana funkcjonariuszowi, lub przy wykorzystaniu policyjnych zbiorów danych.
Umyślne wprowadzenie organu w błąd co do tożsamości własnej lub innej osoby, obywatelstwa, zawodu, miejsca zatrudnienia lub zamieszkania stanowi wykroczenie z art. 65 § 1 Kodeksu wykroczeń.
Zażalenie na sposób przeprowadzenia czynności
Zgodnie z art. 15 ust. 7 ustawy o Policji na sposób prowadzenia czynności, o których mowa w tym przepisie, przysługuje zażalenie do właściwego miejscowo prokuratora. Dotyczy to również legitymowania.
Niezależnie od tego trybu osoba, której dobra osobiste zostały naruszone w związku z czynnością, może dochodzić roszczeń na drodze cywilnej, na zasadach ogólnych.
Znaczenie legitymowania dla dalszego postępowania
Legitymowanie bywa czynnością wstępną wobec dalszych działań organów ścigania — kontroli osobistej, zatrzymania albo czynności w sprawie o wykroczenie. Okoliczności, w jakich do niego doszło, mają znaczenie przy ocenie legalności czynności następujących po nim.
Z tego względu warto odnotować przebieg zdarzenia: dane funkcjonariuszy, wskazaną przyczynę czynności oraz czas i miejsce jej przeprowadzenia.
