Kontrola drogowa i przeszukanie pojazdu to dwie odrębne czynności o różnych podstawach prawnych i różnym zakresie gwarancji. Rozróżnienie to ma znaczenie praktyczne, ponieważ przedmioty ujawnione w pojeździe bywają następnie podstawą zarzutów w sprawie karnej. Poniżej wyjaśniamy, kiedy przeszukanie samochodu jest dopuszczalne i jakie uprawnienia przysługują kierującemu.
Przeszukanie pojazdu w postępowaniu karnym
Pojazd mieści się w pojęciu „innych miejsc” z art. 219 § 1 k.p.k. Przeszukanie samochodu jest zatem dopuszczalne w celu wykrycia lub zatrzymania osoby podejrzanej albo znalezienia rzeczy mogących stanowić dowód w sprawie lub podlegających zajęciu w postępowaniu karnym, jeżeli istnieją uzasadnione podstawy do przypuszczenia, że osoba lub rzeczy tam się znajdują.
Czynności dokonuje prokurator albo — na polecenie sądu lub prokuratora — Policja, po okazaniu postanowienia (art. 220 § 1 i 2 k.p.k.). W wypadkach niecierpiących zwłoki funkcjonariusz okazuje nakaz kierownika jednostki lub legitymację służbową i niezwłocznie zwraca się o zatwierdzenie czynności (art. 220 § 3 k.p.k.).
Przeszukanie nie jest elementem rutynowej kontroli
Przeszukanie stanowi czynność dowodową, a nie kontrolną. Nie może zatem być przeprowadzane wyłącznie w związku z zatrzymaniem pojazdu do kontroli drogowej, bez wskazania okoliczności uzasadniających przypuszczenie, o którym mowa w art. 219 § 1 k.p.k.
Przed przystąpieniem do czynności należy zawiadomić osobę o jej celu i wezwać do wydania poszukiwanych przedmiotów (art. 224 § 1 k.p.k.). Dobrowolne wydanie poszukiwanej rzeczy co do zasady wyczerpuje cel czynności.
Przeglądanie zawartości pojazdu na podstawie ustawy o Policji
Odrębną instytucją jest przewidziane w art. 15 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji uprawnienie do dokonywania kontroli osobistej, a także przeglądania zawartości bagaży i sprawdzania ładunku w środkach transportu lądowego, powietrznego i wodnego.
Uprawnienie to nie jest jednak bezwarunkowe. Wymaga istnienia uzasadnionego podejrzenia popełnienia czynu zabronionego pod groźbą kary albo działania w celu ujawnienia przedmiotów, których posiadanie jest zabronione lub które pochodzą z przestępstwa. Funkcjonariusz obowiązany jest podać podstawę prawną oraz przyczynę podjęcia czynności służbowej, przy czym wskazanie to powinno być konkretne, a nie ograniczać się do przywołania numeru przepisu.
Obecność osoby i protokół
Przeglądanie zawartości bagażu oraz sprawdzanie ładunku odbywa się w obecności osoby, której czynność dotyczy. Z przebiegu czynności sporządza się protokół, w którym odnotowuje się miejsce i czas, dane uczestników, przyczynę i przebieg czynności oraz spis ujawnionych przedmiotów.
Zastrzeżenia co do przebiegu czynności należy zgłosić do protokołu przed jego podpisaniem. Jest to jedyny moment, w którym można je utrwalić w sposób procesowo skuteczny.
Środki zaskarżenia
Na sposób prowadzenia czynności podejmowanych na podstawie art. 15 ustawy o Policji przysługuje zażalenie do właściwego miejscowo prokuratora (art. 15 ust. 7 tej ustawy).
Jeżeli czynność miała charakter przeszukania w rozumieniu Kodeksu postępowania karnego, zażalenie na postanowienie dotyczące przeszukania oraz na inne czynności przysługuje osobom, których prawa zostały naruszone, a w postępowaniu przygotowawczym rozpoznaje je sąd rejonowy, w okręgu którego toczy się postępowanie (art. 236 § 1 k.p.k.).
Znaczenie kwalifikacji czynności
Ustalenie, czy funkcjonariusze dokonali przeglądania zawartości pojazdu, czy przeszukania, bywa sporne. Od tej kwalifikacji zależy zakres wymaganych gwarancji, tryb zaskarżenia oraz ocena legalności zabezpieczenia przedmiotów ujawnionych w pojeździe.
W sprawach dotyczących przestępstw narkotykowych oraz przestępstw przeciwko mieniu okoliczności przeszukania pojazdu bywają jednym z głównych punktów spornych na etapie postępowania sądowego.
