Zatrzymanie przez Policję to czynność procesowa otwierająca większość spraw karnych. W trakcie zatrzymania dochodzi do pierwszego zderzenia z organami ścigania. Zatrzymanie polega na krótkotrwałym pozbawieniu wolności osoby przez funkcjonariuszy, najczęściej w związku z podejrzeniem popełnienia przestępstwa, dlatego warto wiedzieć kiedy Policja może zatrzymać, jakie prawa przysługują osobie zatrzymanej oraz jakie obowiązki mają funkcjonariusze.
Kiedy Policja może zatrzymać?
Zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania karnego (art. 244 k.p.k.[1]), Policja może zatrzymać gdy:
- istnieje uzasadnione podejrzenie, że dana osoba popełniła przestępstwo,
- zachodzi obawa ucieczki lub ukrycia się tej osoby,
- istnieje ryzyko zatarcia śladów przestępstwa,
- nie można ustalić tożsamości osoby.
Zatrzymanie może nastąpić także na podstawie postanowienia sądu lub prokuratora, ale w praktyce często ma charakter „nagły” – samą decyzję o zatrzymaniu podejmują funkcjonariusze Policji. W większości spraw pierwszą kartą akt jest „notatka urzędowa” sporządzana przez Policję, w której dokonuje się uproszczonego opisu sytuacji w tym interwencji oraz podstaw zatrzymania, często jest to samo „podejrzenie popełnienia przestępstwa” przez zatrzymanego. Następnie podstawy zatrzymania wskazywane są w protokole zatrzymania, którego odpis wręcza się zatrzymanemu, z niego dowiemy się, co faktycznie było podstawą zatrzymania.
Gdy do zatrzymania dochodzi w sprawach zorganizowanych grup przestępczych, zatrzymanemu zazwyczaj wręcza się postanowienie o zatrzymaniu i przymusowym doprowadzeniu, w którym oprócz Prokuratora (z imienia i nazwiska), jednostki prokuratury i sygnatury, dowiemy się również konkretnie czego dotyczy śledztwo (np. przestępczość karna gospodarcza, narkotykowa, finansowa) do którego zostajemy zatrzymani.
Jak wygląda zatrzymanie?
Najprościej rzecz ujmując zatrzymanie jest to czasowe pozbawienie wolności, które poprzedza albo komunikat „jest Pan/Pani zatrzymany” albo od razu użycie środków przymusu bezpośredniego. Gdy o 06:01 rano do domu wpada pododdział kontrterrorystyczny Policji „BOA”, to zatrzymanie zaczyna się od upadku na ziemię i krzyków „Policja! Gleba! Jesteś zatrzymany!”. Zatrzymanie może nastąpić w różnych okolicznościach – na ulicy, w domu czy miejscu pracy.
Policjant ma obowiązek m.in.:
- podać swoje dane (imię, nazwisko, stopień) w sposób umożliwiający odnotowanie tych danych,
- przyczynę podjęcia czynności służbowych,
- na żądanie zatrzymywanego, podaje podstawę prawną podjęcia czynności,
- poinformować o przysługujących prawach w tym do kontaktu z adwokatem,
- policjant nieumundurowany przy wykonywaniu czynności na żądanie musi okazać legitymację służbową, w sposób umożliwiający odnotowanie danych w niej zawartych.
Policjant ma prawo m.in.:
- dokonać sprawdzenia prewencyjnego, tj. czy posiadamy przy sobie broń lub inne niebezpieczne przedmioty mogące służyć do popełnienia czynu zabronionego pod groźbą kary lub przedmioty, których posiadanie jest zabronione, lub mogące stanowić dowód w postępowaniu,
- odebrać broń lub inne niebezpieczne przedmioty mogące służyć do popełnienia czynu zabronionego pod groźbą kary lub przedmioty, których posiadanie jest zabronione, lub mogące stanowić dowód w postępowaniu,
- wylegitymować zatrzymanego.
Osoba zatrzymana może zostać przewieziona do jednostki Policji i umieszczona w pomieszczeniu dla osób zatrzymanych.
Po przewiezieniu do jedności Policji, funkcjonariusz ma obowiązek:
- poinformować zatrzymanego o prawach i obowiązkach oraz wręczyć druk pouczenia o uprawnieniach osoby zatrzymanej,
- wysłuchać osobę zatrzymaną na okoliczność zatrzymania ALE nie rekomenduje się rozmów z funkcjonariuszami i opisywania sprawy na tym etapie bez obecności obrońcy,
- sporządzić protokół zatrzymania osoby (ta czynność zazwyczaj dokonywana jest od razu podczas zatrzymania, bardzo ważny jest dokładny czasy zatrzymania),
- doręcza protokół zatrzymania osobie zatrzymanej,
- podejmuje – BARDZO WAŻNE – czynności mające na celu realizację praw zatrzymanego, w tym powiadomienie adwokata, tłumacza, czy zagwarantowanie pomocy lekarza,
- zawiadamia o zatrzymaniu osoby właściwego miejscowo prokuratora.
Jeśli zatrzymany jest w stanie pod wpływem alkoholu lub innego podobnie działającego środka, czynności te są dokonywane po ustaniu tego stanu.
Powyższe kwestie szczegółowo reguluje kodeks postępowania karnego, ustawa o Policji oraz Rozporządzenia wykonawcze w tym dot. postępowania przy wykonywaniu niektórych uprawnień policjantów – adw. Arkadiusz Szymański
Prawa osoby zatrzymanej
Każdy zatrzymany powinien znać i pamiętać o swoich prawach, to one zwiększają szanse na sukces w postępowaniu karnym. Każdą sprawę karną można położyć już na jej początkowym etapie, np. przez rozmawianie z funkcjonariuszami Policji lub przedwczesne przyznanie do czynu. Osoba zatrzymana ma szereg istotnych praw, w tym:
- prawo do informacji o przyczynach zatrzymania,[2]
- prawo do kontaktu z adwokatem,[3]
- prawo do odmowy składania wyjaśnień,
- prawo do zawiadomienia osoby najbliższej,
- prawo do złożenia zażalenia na zatrzymanie,[4]
- prawo do opieki medycznej, jeżeli jest potrzebna.
Ważne jest, że zatrzymany powinien zostać pouczony o tych prawach. Każda osoba czytająca ten wpis powinna być świadoma, że są to jej uprawnienia, z których należy korzystać, a każdorazowa odmowa po stronie organów ścigania powinna być uwzględniona w protokole zatrzymania.
Szczegółowo uprawnienia świadka zostały przez nas opisane we wpisie PRAWA ZATRZYMANEGO.
Ile może trwać zatrzymanie?
Zatrzymanie nie może trwać dowolnie długo. Co do zasady czas zatrzymania obrazują etapy:
ETAP I – zatrzymanie – maksymalnie 48 godzin[5] – W tym czasie organy ścigania mają trzy opcje: 1) zwolnienie zatrzymanego (np. zaszła pomyłka), 2) ogłoszenie zatrzymanemu zarzutów i jego zwolnienie (podejrzany idzie do domu), 3) przekazać podejrzanego do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania.
ETAP II – tymczasowe aresztowanie – maksymalnie 24 godziny[6] – w tym czasie sąd musi na posiedzeniu przesłuchać podejrzanego i rozpatrzyć wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowanie. Sąd ma podstawowo cztery opcje: 1) nie uwzględnia wniosku i zwalnia podejrzanego (podejrzany idzie do domu), 2) nie uwzględnia wniosku i stosuje inne środki zapobiegawcze np. dozór Policji (podejrzany idzie do domu, ale musi się stawiać np. 1 raz w miesiącu na Policji), 3) stosuje tymczasowe aresztowanie (podejrzany jedzie do Aresztu Śledczego), 4) stosuje tymczasowe aresztowanie i zastrzega, że uchyli ten środek jak podejrzany wpłaci poręczenie majątkowe (podejrzany jedzie do Aresztu Śledczego, rodzina wpłaca poręczenie, podejrzany wychodzi).
Z bogatej praktyki kancelarii wynika, że w sprawach drobnych zatrzymanie trwa zazwyczaj kilka godzin, maksymalnie jedną dobę i podejrzany po czynnościach wraca do domu. Sprawy, gdzie zwalczamy zarzut udziału w&nb